Odleżyny – jak powstają, stopnie i jak im zapobiegać?

Odleżyny to uszkodzenia skóry i głębszych tkanek spowodowane długotrwałym uciskiem, często w połączeniu z tarciem i siłami ścinającymi. Najbardziej narażone są osoby leżące, poruszające się na wózku, starsze, niedożywione i z zaburzeniami czucia. Wiele odleżyn da się uniknąć dzięki prostym, ale systematycznym działaniom.

Jak powstają odleżyny?

Ucisk ciała o podłoże zaciska drobne naczynia krwionośne. Jeśli trwa zbyt długo, tkanka zostaje niedokrwiona i obumiera. Ryzyko zwiększają:

• unieruchomienie i brak samodzielnej zmiany pozycji,
• tarcie i ścinanie, np. zsuwanie się w łóżku przy uniesionym oparciu,
• wilgoć (pot, nietrzymanie moczu lub stolca),
• niedożywienie i odwodnienie,
• zaburzenia czucia (np. po udarze, w cukrzycy, przy urazach rdzenia), zaburzenia krążenia,
• podeszły wiek – skóra staje się cieńsza i mniej elastyczna.

Najczęstsze miejsca to okolica kości krzyżowej i guzicznej, pięty, biodra (krętarze), łopatki, łokcie i potylica. U osób siedzących na wózku – guzy kulszowe.

Stopnie odleżyn

W Polsce wciąż używa się pięciostopniowej skali Torrance’a. W wytycznych międzynarodowych (EPUAP/NPIAP) stosuje się kategorie:

• Kategoria 1 – nieblednące zaczerwienienie nieuszkodzonej skóry: po uciśnięciu palcem miejsce nie blednie.
• Kategoria 2 – płytka rana lub pęcherz, uszkodzenie części grubości skóry.
• Kategoria 3 – uszkodzenie pełnej grubości skóry, widoczna tkanka tłuszczowa.
• Kategoria 4 – głęboka rana z odsłonięciem mięśni, ścięgien lub kości.
• Odleżyna niesklasyfikowana – dno rany pokryte martwicą lub strupem, głębokości nie da się ocenić.
• Podejrzenie głębokiego uszkodzenia tkanek – fioletowe lub bordowe przebarwienie, pęcherz z krwistą treścią.

Każda rana odleżynowa wymaga oceny pielęgniarki lub lekarza. To oni dobierają opatrunki. Opatrunki ze srebrem stosuje się w ranach zakażonych lub zagrożonych zakażeniem, a nie na zaczerwienienie.

Jak zapobiegać odleżynom?

1. Zmiana pozycji – regularnie, według planu ustalonego z pielęgniarką. Częstotliwość zależy od stanu chorego i rodzaju materaca, często co 2–4 godziny. Pomaga ułożenie bokiem pod kątem ok. 30° oraz unikanie leżenia bezpośrednio na krętarzu.
2. Odciążenie pięt – poduszka pod łydkami, tak by pięty „wisiały” w powietrzu.
3. Ograniczenie ścinania – oparcie uniesione nie wyżej, niż to konieczne. Przy przesuwaniu chorego lepiej użyć prześcieradła lub maty ślizgowej, niż go ciągnąć (zmiana pozycji chorego).
4. Pielęgnacja skóry – codzienna kontrola, delikatne mycie i osuszanie, kremy barierowe przy nietrzymaniu moczu. Bez masowania zaczerwienionych miejsc i wystających kości, bo to może pogłębić uszkodzenie (higiena pacjenta leżącego).
5. Odżywianie i nawodnienie – odpowiednia ilość białka, kalorii i płynów, a przy niedożywieniu konsultacja z lekarzem lub dietetykiem.
6. Podłoże – materac przeciwodleżynowy dobrany do stopnia ryzyka. U osób na wózku – poduszka przeciwodleżynowa.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

Gdy pojawia się otwarta rana, nieprzyjemny zapach, ropna wydzielina, zaczerwienienie i ocieplenie skóry wokół rany, gorączka lub pogorszenie stanu ogólnego. Mogą to być objawy zakażenia.

Najczęstsze pytania

Jak rozpoznać pierwszy stopień odleżyny?

To zaczerwienienie, które nie blednie po uciśnięciu palcem. U osób z ciemniejszą karnacją może być słabo widoczne. Wtedy uwagę zwraca zmiana ciepłoty, twardości lub bolesności skóry. Takie miejsce trzeba natychmiast odciążyć.

Czy materac przeciwodleżynowy wystarczy, by uniknąć odleżyn?

Nie. Materac zmniejsza nacisk, ale nadal potrzebne są zmiana pozycji, pielęgnacja skóry, odżywianie i kontrola miejsc narażonych.

Czy można masować zaczerwienione miejsca?

Nie. Masowanie zaczerwienionej skóry nad wystającymi kośćmi może pogłębić uszkodzenie tkanek. Lepiej odciążyć to miejsce i skonsultować się z pielęgniarką.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani pielęgniarki.