Tlenoterapia domowa – na czym polega, komu pomaga i kto się kwalifikuje?

Tlenoterapia to podawanie choremu powietrza o podwyższonym stężeniu tlenu. W domu prowadzi się ją najczęściej za pomocą koncentratora tlenu i kaniuli nosowej. To leczenie, a nie zabieg poprawiający samopoczucie: tlen jest lekiem, który ma ściśle określone wskazania, dawkę (przepływ) i czas stosowania. Ustala je lekarz na podstawie badań.

Na czym polega tlenoterapia domowa?

W przewlekłych chorobach płuc i serca krew może być stale niedotleniona. Lekarze nazywają ten stan przewlekłą hipoksemią. Dodatkowy tlen podnosi jego stężenie we krwi i odciąża serce. U pacjentów spełniających kryteria długotrwała tlenoterapia, stosowana co najmniej 15 godzin na dobę, wydłuża życie i zmniejsza liczbę hospitalizacji. To jeden z najlepiej udokumentowanych efektów tej metody.

W domu tlen podaje się zwykle:

• z koncentratora tlenu – urządzenia, które wytwarza tlen z powietrza w pomieszczeniu (jak działa koncentrator),
• przez kaniulę nosową („wąsy tlenowe”), rzadziej przez maskę,
• z niskim przepływem, najczęściej 1–3 litry na minutę, ustalonym przez lekarza.

Tlenoterapia hiperbaryczna, czyli oddychanie tlenem w komorze pod zwiększonym ciśnieniem, to zupełnie inna metoda. Prowadzi się ją wyłącznie w specjalistycznych ośrodkach, m.in. przy zatruciu tlenkiem węgla, chorobie dekompresyjnej i niektórych trudno gojących się ranach. Koncentrator tlenu nie zastępuje komory hiperbarycznej.

Komu tlenoterapia domowa pomaga?

Wskazaniem do domowej tlenoterapii jest udokumentowana przewlekła hipoksemia, a nie sama nazwa choroby. Najczęściej dotyczy to osób z:

• przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP) w zaawansowanym stadium,
• śródmiąższowymi chorobami płuc, np. włóknieniem płuc,
• mukowiscydozą i rozstrzeniami oskrzeli w zaawansowanej postaci,
• nadciśnieniem płucnym,
• ciężką przewlekłą niewydolnością serca, jeśli występuje niedotlenienie,
• chorobami nerwowo-mięśniowymi i deformacjami klatki piersiowej (często razem z wentylacją nieinwazyjną).

Lekarz może też zlecić tlen tylko podczas wysiłku albo tylko w nocy, jeśli niedotlenienie pojawia się wyłącznie w tych sytuacjach.

Kiedy tlen nie pomaga albo nie jest właściwym leczeniem?

Krążące w internecie listy „na co pomaga tlenoterapia” często zawierają nieprawdziwe informacje. Warto je uporządkować:

• Osoby zdrowe i sportowcy – zdrowy organizm ma saturację 95–99%. Dodatkowy tlen nie poprawia odporności, snu ani kondycji.
• Otyłość i nadciśnienie tętnicze nie są wskazaniem do tlenoterapii.
• Zawał serca – tlen podaje się tylko wtedy, gdy saturacja jest obniżona (zwykle poniżej 90%), i robi to zespół ratunkowy lub szpital.
• Astma – tlen stosuje się w ciężkim zaostrzeniu, w warunkach szpitalnych. Na co dzień astmę leczy się lekami wziewnymi.
• Obturacyjny bezdech senny – podstawą leczenia jest aparat CPAP, a nie koncentrator tlenu (więcej o bezdechu sennym).
• Ostra duszność, COVID-19, zapalenie płuc z dusznością – to stany wymagające pilnej pomocy lekarskiej. Koncentrator w domu nie zastępuje leczenia szpitalnego (objawy niewydolności oddechowej).

Kryteria kwalifikacji do domowego leczenia tlenem

O włączeniu długotrwałej tlenoterapii decyduje lekarz, zwykle pulmonolog, na podstawie gazometrii krwi tętniczej wykonanej w stabilnym okresie choroby (a nie w trakcie zaostrzenia). Przyjęte kryteria to:

• ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej (PaO2) 55 mmHg lub mniej, albo
• PaO2 56–60 mmHg, gdy dodatkowo występują cechy nadciśnienia płucnego, przerostu prawej komory serca, obrzęki lub hematokryt 55% i więcej.

Warunkiem jest także niepalenie tytoniu (tlen podtrzymuje spalanie, a palenie przy tlenoterapii grozi oparzeniami i pożarem) oraz gotowość do stosowania tlenu przez zalecony czas – najczęściej co najmniej 15 godzin na dobę, łącznie z nocą.

Tlenoterapia domowa na NFZ

Domowe leczenie tlenem jest świadczeniem finansowanym przez NFZ. Pacjenta kwalifikuje poradnia domowego leczenia tlenem, która użycza koncentrator i prowadzi wizyty kontrolne. Do poradni kieruje lekarz, zwykle pulmonolog. Na miejsce w programie trzeba czasem poczekać. W tym czasie, a także gdy pacjent potrzebuje tlenu poza domem albo nie spełnia kryteriów NFZ, a lekarz zalecił tlenoterapię, można wypożyczyć koncentrator lub kupić go samodzielnie.

Na co zwrócić uwagę na co dzień?

• Przepływ i liczbę godzin ustala lekarz. Nie należy ich samodzielnie zwiększać ani zmniejszać. U chorych na POChP zbyt duży przepływ może prowadzić do zatrzymania dwutlenku węgla (hiperkapnii), a jej objawami są senność, poranne bóle głowy i splątanie.
• Pomocny jest pulsoksymetr napalcowy. Docelową saturację powinien jednak określić lekarz.
• Zasady bezpieczeństwa przy tlenie, m.in. zakaz palenia i otwartego ognia, opisujemy we wpisie Czy tlenoterapia jest bezpieczna?.

Najczęstsze pytania

Czy tlenoterapię można zacząć bez zalecenia lekarza?

Nie powinno się tego robić. Koncentrator można kupić bez recepty, ale wskazanie, przepływ i czas stosowania tlenu ustala lekarz na podstawie badań. Tlen podawany bez potrzeby nie przynosi korzyści, a u części chorych może zaszkodzić.

Ile godzin dziennie stosuje się tlen w domu?

W długotrwałej tlenoterapii zwykle co najmniej 15 godzin na dobę, łącznie z nocą. Niektórym pacjentom lekarz zaleca tlen tylko podczas wysiłku lub snu. Szczegóły opisujemy we wpisie o tym, jak długo stosować koncentrator.

Czy tlenoterapia uzależnia?

Nie. Organizm nie „przyzwyczaja się” do tlenu. Jeśli jednak lekarz zalecił tlen z powodu przewlekłej hipoksemii, przerwanie terapii przywraca niedotlenienie.

Czy NFZ finansuje koncentrator tlenu?

Tak, w ramach domowego leczenia tlenem. Poradnia użycza koncentrator pacjentom spełniającym kryteria. Osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności mogą też starać się o dofinansowanie z PFRON przez PCPR, jeśli lekarz zalecił sprzęt do rehabilitacji w domu.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.